การผลิตข้าวของเกษตรกรไทย

หลักการและเหตุผล





ข้าว เป็นพืชอาหารสำคัญ เป็นที่มาแห่งพลังงาน (Calories) สำหรับร่างกายของมวลมนุษย์ผู้บริโภคซึ่งมีอยู่เกือบครึ่งหนึ่งของประชากรโลก มีปริมาณการผลิตทั่วโลก จำนวน 513 ล้านตันข้าวเปลือก หรือประมาณ 350 ล้านตันข้าวสาร ในจำนวนนี้จะเป็นปริมาณที่มีการซื้อขายกันในตลาดโลก ประมาณ 15-16 ล้านตัน ผู้ส่งออกรายใหญ่ได้แก่ ประเทศไทย ซึ่งส่งออกปีละประมาณ 4.0-5.0 ล้านตัน อย่างไรก็ตามข้าวที่ประเทศไทยส่งออกเลี้ยงชาวโลกเป็นข้าว INDICA เมล็ดยาวเรียวบางใส เป็นเอกลักษณ์ของข้าวไทยที่ได้พัฒนามาโดยลำดับจากอดีต ข้าวไทยมีบทบาทต่อชีวิตความเป็นอยู่ขนบธรรมเนียมประเพณีเช่นเดียวกับประเทศผู้ผลิตข้าวในเอเชียทั้งหลาย
ข้าว เป็นพืชที่มีความผูกพันกับชีวิตคนไทยมาแต่โบราณกาลนับพันปีก่อให้เกิดขนบธรรมเนียม
ประเพณีและวัฒนธรรมข้าว เช่นเดียวกับสังคมในวัฒนธรรมข้าวของประเทศต่าง ๆ ในภูมิภาคเอเซีย เช่น ญี่ปุ่น เกาหลี เป็นต้น นอกจากนี้ข้าวไทยยังมีบทบาทสำคัญต่อประชากรเกือบทั้งโลก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในด้านการเป็นอาหารเพื่อการยังชีพ
ข้าวเป็นพืชอาหารประจำชาติ เกษตรกรไทยประมาณ 3.43 ล้านครอบครัว หรือประมาณ 20 ล้านคน ทำหน้าที่เป็นผู้ปลูกข้าวเลี้ยงประชากรไทยทั่วประเทศ และยังมีเหลืออีกส่วนหนึ่งสำหรับเลี้ยงชาวโลกด้วย
ข้าวเป็นพืชเศรษฐกิจก่อให้เกิดมูลค่าผลผลิต เกือบปีละ 90,000 ล้านบาท นอกจากนี้ ธุรกิจต่อเนื่องจากข้าว เช่น พ่อค้าท้องถิ่น โรงสี ผู้ส่งออกบริการ โกดัง และการขนส่ง ยังมีส่วนได้รับประโยชน์ในธุรกิจเรื่องข้าวดังกล่าวด้วย เป็นที่น่าสังเกตว่าปีใดข้าวราคาดี เกษตรกรชาวนาจะมีกำลังการซื้อสูงขึ้น สินค้าจำเป็นแก่การครองชีพและอื่น ๆ เช่น วิทยุ ทีวี เสื้อผ้า ฯลฯ จะมีความต้องการของตลาดสูง สินค้าถูกซื้อง่ายและขายคล่อง เป็นผลทำให้ภาวะเศรษฐกิจขยายตัวในทุก ๆ ภาคธุรกิจ เป็นผลทำให้เศรษฐกิจของประเทศดี ในทางตรงข้าม หากปีใดราคาข้าวเปลือกตกต่ำ เกษตรกรขาดกำลังซื้อ ธุรกิจต่าง ๆ จะได้รับผลกระทบทำให้เกิดภาวะถดถอย หรือซบเซา
อย่างไรก็ตาม มีข้อสังเกตว่า ข้าวเป็นพืชสินค้าอาหารจำเป็น (Essential goods) ประจำ และ
ผู้บริโภคซึ่งมีอยู่เกือบครึ่งโลก ส่วนใหญ่เป็นผู้มีรายได้น้อย-ปานกลาง เป็นผลทำให้ข้าวต้องถูกกำหนดไว้ในราคาที่ถูก ส่งผลกลับคืนสู่เกษตรกรผู้ผลิต ซึ่งมีกำลังต่อรองน้อยอยู่แล้ว จำเป็นต้องรับราคาที่ถูกตามไปด้วย ส่งผลให้เกษตรกรมีรายได้ต่ำ ยากจน ซึ่งมีข้อพิสูจน์แล้วว่าเกษตรกรทำนา เป็นกลุ่มเกษตรกรที่ยากจนที่สุดในบรรดาผู้มีอาชีพการเกษตรทั้งหลาย
เนื่องจากข้าวเปรียบเหมือนสิ่งที่เป็นคู่ชีวิตของคนไทยมาแต่อดีต การทำนาปลูกข้าวจึงถือได้ว่าเป็นวัฒนธรรมประเพณี ชาวไทยให้ความเคารพนบนอบแด่พระแม่โพสพ เทพีแห่งข้าว จะหยิบจะวางข้าวนั้น
ต้องเอาไว้ในที่สูง การเหยียบย่ำข้าวถือเป็นบาป คนไทยจะจัดให้มีประเพณีและพิธีกรรมเกี่ยวกับข้าวในทุก ๆ ขั้นตอนของการทำนา แม้แต่องค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และพระราชวงศ์ ยังให้ความสำคัญในพระราชพิธีเกี่ยวกับข้าว เช่น พระราชพิธีพืชมงคล และพระราชพิธีแรกนาขวัญ เป็นต้น เพื่อสร้างขวัญกำลังใจให้เกษตรกรได้รับผลดีจากการเพาะปลูกพืชผล นอกจากนี้ เกษตรกรมักจะมีพิธีกรรมต่าง ๆ ในชีวิตประจำวันที่เกี่ยวข้องกับข้าว เช่น พิธีขอฝน การลงแขกดำนา หรือเกี่ยวข้าว และการเล่นในบรรยากาศของชนบทต่าง ๆ
ความสำคัญของข้าวในด้านการเมือง การปกครองและความมั่นคงนั้น เนื่องจากประชากรของชาวนาถือได้ว่าเป็นชนกลุ่มใหญ่ มีจำนวนถึงประมาณ 20 ล้านคน เป็นกลุ่มคนที่ยากจนที่สุดในบรรดาเกษตรกรทั้งหลาย อยู่กระจายกันทั่วประเทศ ซึ่งสภาพการณ์ดังกล่าวย่อมมีบทบาทต่อภาวะของการเมือง การปกครองของประเทศ ความต้องการของชาวนาอยู่ในทิศทางใด เปรียบเสมือนเครื่องบ่งชี้แนวนโยบายของรัฐ เป็นที่กล่าวกันในหมู่นักการเมืองว่า ทุกข์ของชาวนาคือทุกข์ของแผ่นดิน ความมั่นคงทางการเมืองและการปกครองมีส่วนสัมพันธ์ต่อสภาวะเศรษฐกิจของชาวนา เป็นอย่างยิ่ง รัฐบาลทุกรัฐบาลจะให้ความสนใจในปัญหาเรื่องข้าวของชาวนามากที่สุด เพราะถือว่าเป็นปัญหาของคนส่วนใหญ่ของประเทศ รัฐบาลต้องออกมาตรการต่างๆ ในการแก้ปัญหาราคาข้าวของทุกปี ทั้งนี้ การพลาดพลั้งในการแก้ไขปัญหาดังกล่าว ย่อมส่งผลถึงเสถียรภาพของรัฐบาลในที่สุด
การผลิตข้าวของไทยในอนาคต ส่วนหนึ่งจะผลิตเพื่อสนองความต้องการของตลาดภายในประเทศอย่างเพียงพอ เพื่อนำไปใช้ในการบริโภคและทำการแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ด้านอาหารและผลิตภัณฑ์ด้านอุตสาหกรรม สำหรับอีกส่วนหนึ่งนั้นจะทำการผลิตเพื่อการส่งออก โดยเน้นหนักในเรื่องการผลิตข้าวคุณภาพดีตรงกับความต้องการของตลาด โดยเฉพาะการผลิตข้าวที่มีลักษณะเมล็ดยาวมีความใส และความ
หอม ซึ่งคงความเป็นเอกลักษณ์ของข้าวไทยเอาไว้ สำหรับพันธุ์ที่เน้นในการส่งเสริมการผลิต คือพันธุ์ข้าวขาวดอกมะลิ 105 ซึ่งเป็นข้าวที่มีชื่อเสียงของไทย เพื่อตอบสนองความต้องการของตลาดที่มีมากขึ้นโดยลำดับ สำหรับข้าวคุณภาพต่ำจะทำการพัฒนาการเทคโนโลยีเพื่อแก้ไข ปรับปรุงคุณภาพข้าวให้สูงขึ้น ให้สามารถขายได้ราคา และหลีกเลี่ยงปัญหาด้านการแข่งขันกับประเทศผู้ค้าข้าวคุณภาพต่ำอื่น ๆ และจะเน้นการส่งเสริมการผลิตข้าวในพื้นที่ที่เหมาะสมและมีศักยภาพในด้านการผลิตเท่านั้น ในส่วนพื้นที่ที่ไม่มีความเหมาะสมจะสนับสนุนให้เกษตรกรเปลี่ยนแปลงไปปลูกพืชอื่น หรือทำการเกษตรอย่างอื่นที่มีความเหมาะสมกว่าเพื่อให้เกษตรกรสามารถลดความเสี่ยงจากการปลูกข้าวเพียงชนิดเดียวและเป็นการเพิ่มรายได้ให้แก่ครอบครัวอีกทางหนึ่งด้วย